play / pauze / stop
  
 
Hebt u die gele bloemen gezien overal langs de weg? Dat is koolzaad of raapzaad. [i] Als die bloemen zijn uitgebloeid komen er peultjes aan en daar zitten zaadjes in waar olie uit wordt geperst. Dat was heel lang de enige eetbare olie die we hadden, want olijven en zonnebloemen groeiden hier niet. In de Hongerwinter kon een fles raapzaadolie nog het verschil uitmaken tussen leven of dood.[ii] Maar in 1970 was het ineens uit met de raapzaadolie. Toen bleek namelijk dat het bij ratten hartvervetting veroorzaakt.[iii] Of het dat bij mensen ook doet is de vraag,[iv] maar niemand wou meer raapzaad, en de verkoop stortte in.[v]

Dat was slecht voor de Canadese boeren die leefden van raapzaad, en dus gingen de Canadezen aan de slag om gezondere raapzaad te maken. Het was bekend dat die hartvervetting bij ratten veroorzaakt werd door een soort vet dat erucazuur heette. De ouderwetse raapzaadolie bestond voor de helft uit dat vet. Door kweken en kruisen wisten de Canadezen een soort raapzaad te maken zonder erucazuur. Voedingskundigen sloegen van die nieuwe raapzaad steil achterover, want de nieuwe olie bevatte bijna geen ongezond verzadigd vet, wel veel oliezuur— zoals in olijfolie —, en verder zowel de gezonde omega 6 als de essentiële omega 3 vetzuren. Het was een soort superolie, en nog spotgoedkoop ook. Alleen die naam… Raapolie heet in het Engels rape oil, en rape betekent niet alleen raap maar ook verkrachting. Daarom noemden de Canadezen hun olie Canola, met de Can van Canada, en onder die naam werd het een enorm succes. Europa produceert nu 10 miljard liter moderne raapzaadolie per jaar.[vi] Een deel daarvan eten we op, vaak zonder het te beseffen. Het zit in sauzen, margarines, kant- en klaarmaaltijden, gefrituurd eten en nog veel meer. En verder worden er grote hoeveelheden verstookt in auto’s als biodiesel. Ik vind dat zonde van die kostelijke raapolie, en voor het milieu levert het weinig op,[vii] maar biodiesel is nu eenmaal handel.

Er zit dus meer achter die gele bloemetjes dan u dacht.



[i] De nomenclatuur van koolzaad en raapzaad is verwarrend. Het zijn twee varianten van dezelfde plantensoort waarvan er één knollen (‘rapen’) vormt onder de grond, en de andere zaden in een soort peultjes boven de grond. Uit deze zaden wordt de olie geperst. De knolvormer heette tot ca 1990 Brassica campestris en sindsdien Brassica rapa (het Latijnse rapa is hetzelfde woord als onze raap). De oliezadenvormer heet in het Latijn Brassica napus en in het Nederlands koolzaad (http://www.plantnames.unimelb.edu.au/Sorting/Brassica_napus.html#napus http://www.canolacouncil.org/chapter2.aspx http://en.wikipedia.org/wiki/Brassica_rapa http://nl.wikipedia.org/wiki/Raapzaad ). De olie wordt in het Engels rapeseed oil genoemd en in het Nederlands raapzaadolie of koolzaadolie. Voor afbeeldingen zie www.soortenbank.nl/soorten.php?soortengroep=flora_nl&selected=beschrijving&menuentry=soorten&record=Brassica napus www.soortenbank.nl/soorten.php?soortengroep=flora_nl&selected=beschrijving&menuentry=soorten&record=Brassica rapa  

[ii] Email van mevr M. van V.-V. d.d. 7 februari 2011, over raapolie in de hongerwinter:

“Die raapolie was … alleen 'clandestien' te krijgen via de … 'zwarte handel'. Mijn grootvader tikte een fles raapolie op de kop in Rotterdam-Zuid, dicht bij waar de boeren hun koolzaadvelden hadden. …. Zulke zaken kostten een fortuin, maar als er ziekte was of er was een baby geboren, en je kon het betalen, dan kon het levens redden.”

[iii] Abdellatif AM, Vles RO. Pathological effects of dietary rapeseed oil in rats.  Nutr Metab. 1970. Dit waren onderzoekers van Unilever, en de ontdekking werd gedaan in het Unilever Research Lab in Vlaardingen.

Bremer J, Norum KR. Metabolism of very long-chain monounsaturated fatty acids  (22:1) and the adaptation to their presence in the diet. J Lipid Res. 1982.
 
[iv] Indiërs gebruiken veel mosterdolie, wat vrijwel hetzelfde is als raapzaadolie, maar bij autopsie bleken mosterdolie-eters geen hartvervetting te hebben. Misschien hadden die ratten te veel raapzaadolie gekregen of waren ze er gevoeliger voor dan mensen. Zie: Shenolikar I. Fatty acid profile of myocardial lipid in populations consuming different dietary fats. Lipids 1980.  

[v] “In Sweden erucic acid constituted 3-4% of the average intake of calories up to 1970 compared with about 0.4% at present.” Van 1970 tot 1975 nam de consumptie dus af met 90%. Borg K. Physiopathological effects of rapeseed oil: a review. Acta Med Scand Suppl. 1975  

[vi] Index Mundi. Rapeseed Oil Production by Country

[vii] Zie Katan MB, Rabbinge R, Van Swaaij W. Toekomst voor biodiesel is illusie. Financieel Dagblad 2006.